Herkese selam. Ülkemizin yeraltındaki dünyasının saklı üyelerinden olan Ponerinae altfamilyasına ait işçiler için bir tanı anahtarı hazırlamak istedim.
Ponerinae altfamilyasının yerel üyeleri "Cryptic" yani ışıktan uzak, toprak altında, yaşayan karıncalardan oluşur. Bir çoğunluğu sonbahara yakın aylarda uçuş yaparlar.
Ülkemizde bilinen 4 cins ve bu cinslerden toplamda 6 tür Ponerinae altfamilyasına mensuptur.
Alfabetik sıra ile:
-Cryptopone ochracea
-Emeryopone loebli
-Hypoponera eduardi
-Hypoponera punctatissima
-Ponera coarctata
-Ponera testacea şeklinde sayabiliriz.
Bu rehberde hem Ponerinae altfamilyasından olan tüm yerli türleri hem de Ponerinae ile karıştırma potansiyelinizin olduğu Proceratiinae, Amblyoponinae ve Dorylinae altfamilyalarından 4 farklı türün daha işçilerini tanı anahtarları ile birlikte sizlere sunuyorum.
Rehberi 2 bölüm halinde yazdım.
-Terim Sözlüğü
-Tanı Anahtarı
Önce size tanı anahtarı boyunca karşılaşabileceğiniz terimlerin açıklamalarını yapacağım. Elimden geldiğince basit tutmayı denedim.
Sonrasında ise tanı anahtarını göreceksiniz.
Önerim önce tanı anahtarını okumaya başlayıp sonrasında terimlerle karşılaştıkça sözlükten anlamlarına bakmanız yönünde.
Ben anlamıyorum, diye kafanızı sıkmanıza gerek yok. Zamanla oturacak her şey, herkesin öğrenmesi zaman alır.
Her neyse, hadi rehberimize başlayalım:
Terimler Sözlüğü
Bakış açıları:
Anterior: Önden bakıştır, canlının yüzü ile karşılıklı bakıştığınız konumdur.
Frontal: Anterior ile aynı anlama gelir. Önden bakıştır.
Dorsal: Tepeden "kuşbakışı" bakıştır.
Posterior: Anteriorun tersidir, arkadan bakış açısıdır.
Ventral: Dorsalin tersidir. Canlının alttan görüntüsüdür.
Posteroventral: Posterior ve Ventral görüntülerin kesişimidir. Güneydoğu gibi düşünebilirsiniz.
Lateral: Canlıya yandan baktığımız açıdır.
Kafa Terimleri:
Palp: Kafanın altında bir bakıma "dil" diyebileceğiniz segmentli uzantılardır.
Labial palp ve maxillary palp çiftleri olmak üzere toplam 4 sıra palp vardır.
(Gri daire kafanın thoraxa bağlandığı noktanın temsilidir. Göz olduğunu düşünüp kafanızı karıştırmayın. Bu bir karınca kafasının ventral yüzeyidir.)
Palp formülü: Sırasıyla maxillary palpin ve labial palpin segment sayılarının birleştirildiği anlatımdır.
Örneğin 5:2 palp formülüne sahip bir karıncanın bir maxillary palpinde 5, bir labial palpinde ise 2 segment vardır.
Clypeus: Kafanın frontal görüntüsünde mandibulların hemen üzerinde olan bıyık benzeri yapıdır.
Mandibul: Çene.
Frontal loblar: Görsele bakınız.
Anten sapı: Görsele bakınız.
Posterior marjin: Kafanın posterior yöndeki en uç noktasındaki sınır çizgisidir.
Vertex: Posterior marjinin anterior tarafında olan bir başka sınır çizgisidir.
Mesosoma: Thorax. Altfamilya rehberine bakınız.
Pronotum: Mesosomanın en anterior yöndeki segmentidir.
Mesonotum: Mesosomanın ortada olan segmentinin(Mesothorax) dorsal yüzeyidir.
Mesopleuron: Mesosomanın ortada olan segmentinin lateral yüzeyidir.
Gaster: Abdomen.
Tergit: Gaster segmentlerinin dorsal yöndeki parçalarıdır.
Petiole: Gaster ve Thoraxı birbirine bağlayan sap parçadır.
Petiole nodu: Peduncle dışında kalan petiole yumrusudur. Anahtardaki bireyler için petiole nodu petiolenin ta kendisidir.
Subpetiolar process: Petiolenin ventral yüzeyinde bulunan bir yapıdır. Çok çeşitli şekillerde olabilir.
Tibia: Bacak segmentlerinin baştan dördüncü sondan ikincisidir.
Mesotibia: Mesothoraxa bağlı olan bacakta yani orta bacaktaki tibiadır.
Seta: Bedenden çıkan kalın yapılı kıllardır.
Triction seta: Kısa ve kalın yapılı, tutunmaya yarayan, bir seta varyasyonudur.
Pektinat mahmuzu(Pectinate spur): Tibiaya bağlı tarak şekilli bir yapıdır. Anten temizliği ve zemine tutunma gibi işlevlerle kullanılır.
A: Triction setalarla kaplı bir tibia
B: Triction setalarından yoksun bir tibia
Tanı Anahtarı
Öncelikle size tanı anahtarının nasıl kullanıldığını anlatmak istiyorum.
İlk olarak yalnızca bir karınca işçisini seçmelisiniz. Daha sonrasında anahtardaki 1 numaralı veriyi okuyarak işe başlıyorsunuz. Eğer veri geçerli ise cümlenin sonunda kalın fontta yazan numaraya sahip veriye gitmeniz gerekiyor. Geçerli değil ise 1 numaralı verinin tersine yani 1' numaralı veriye bakıyorsunuz. Eğer o geçerli ise aynı şekilde cümle sonundaki veriye ilerliyorsunuz. Olur da cümlenin sonunda yeşil veya mavi renkte bir takson yazıyorsa tebrikler! Tespiti yapmış bulunuyorsunuz.
Mavi renkli taksonlar Ponerinae altfamilyasının üyeleri iken Yeşil renkteki taksonlar diğer altfamilyalara ait üyelerdir.
Elinizdeki canlının Ponerinae altfamilyasına ait olduğundan eminseniz yeşil renkli taksonlara yönlendiren verileri yanlış sayarak anahtarda ileriye atlayabilirsiniz.
Eğer ulaştığınız numaradaki iki veri de elinizdeki bireye uymuyorsa ya bir noktada hata yaptınız ya da elinizdeki tanı anahtarındaki türlerden birisi değil.
Emin olmak için farklı bir birey ile baştan deneyin.
Şimdi anahtarımıza başlayalım:
1- Gasterin ikinci tergiti anormal bir eğime sahiptir. Posterior açıdan bakıldığında kendisinden sonraki tergitleri örter .................(2)
1'- Gaster ince, uzun ve düzdür. İlk gaster tergiti ile ikincisinin bağlantı noktasında bir büzülme vardır................ (3)
2- Petiole geniş ve dışbükey.
Clypeusun anterior sınırı üçgen.
Palp formülü 4:3
Proceratium melinum
2'- Petiole dar ve dikdörtgen.
Clypeusun anterior sınırı düz.
Palp formülü 2:2
Proceratium numidicum
3- Petiole nodu gasterin ilk tergiti ile kaynaşmış haldedir. Kafa dorsal açıdan kare şekillidir ve mandibullar çok uzundur.
Stigmatomma denticulatum
3'- Petiyol nodu gaster ve mesosomanın arasında belirgindir ve kaynaşmamıştır.............4
4- Pronotum ve mesonotum birbirine kaynaşmıştır. Dorsal açıdan bir dikiş görülmez.
Subpetiolar process ventral açıdan içbükeydir.
Parasyscia piochardi
4'- Pronotum ve mesonotum ayrıktır, dorsal açıdan dikiş görülür.............5
5- Mesotibianın dorsal yüzeyinde gelişmiş triction setaları bulunur. Beden yoğun pubescenslerle kaplıdır.
Cryptopone ochracea
5'- Mesotibianın dorsal yüzeyi, gelişmiş triction setalarından yoksundur.
Bazen tarsus yakınlarında birkaç seta bulunabilir fakat hiçbir zaman tibia boyunca yayılmaz.
Ayrıca bacakların ventral yüzeyinde bir pektinaz mahmuzu vardır.............6
6- Mandibullar oldukça uzundur, dişler de uzun ve incedir.
Emeryopone loebli
6'- Mandibullar üçgen şekilli ve kısadır. Pek ince olmayan kısa dişlere sahiptirler.............7
7- Subpetiolar process posteroventral bir dişe sahiptir.............9
7'- Subpetiolar process posteroventral dişten yoksun, oval yapılı.............8
8- Mesopleuronun yüzeyi pürüzsüz ve parlak. Oymalar varsa bile yarısından azını kaplıyor.
Kafanın ortasından vertexe kadar çıkan, genelde propodeal marjine ulaşan bir kesik bulunur.
Petiole lateral açıdan daha alçak ve kalın.
Hypoponera punctatissima
8'- Mesopleuronun yarısından fazlası, genelde tamamı, oymalara sahip. Kafanın ortasından frontal loblara kadar ilerleyen bir kesik var fakat asla propodeal marjine ulaşmıyor.
Ergin bireylerin rengi koyu kahverengi-siyah. Anten sapı geriye doğru yatırıldığında propodeal marjinin orta noktasına erişiyor veya aşıyor.
Petiole lateral açıdan daha yüksek ve ince.
Hypoponera eduardi
9- Mesopleuronu ortadan bölen belirgin bir dikiş bulunur. Subpetiolar processteki diş pek belirgin değildir. Subpetiolar processin ventral yüzü tamamen düz veya çoğunlukla düzdür.
Nadiren posterior taraftan aşağıya doğru bir eğimi olabilir.
Ponera coarctata
9'- Mesopleuron tek parça halindedir ve ne mesonotumda ne de mesopleuronda bir dikiş gözlemlenmez. Hiç yoktur veya aşırı siliktir.
Subpetiolar processteki diş oldukça belirgindir.
Subpetiolar processin ventral yüzünün alçak kısmı yukarıya doğru bir eğime sahiptir, içbükey bir görüntüsü vardır.
Ponera testacea
Bununla da tanı anahtarımızın sonuna geldik.
Olabildiğince detaysız yazmaya çalıştım fakat hem doğruluğu yüksek tutup hem de fazla kafa karıştırıcı yapmamaya çalışarak ancak bu kadar oluyor.
Şimdilik iyi hobiler, farklı tanı anahtarlarında görüşmek üzere🙋🏿♂️
Kaynakça:
Antweb.org
Borowiec ve Salata (2022)
Chen, Liang ve Du (2022)
Schmidt ve Shattuck (2014)
Ponerinae altfamilyasının yerel üyeleri "Cryptic" yani ışıktan uzak, toprak altında, yaşayan karıncalardan oluşur. Bir çoğunluğu sonbahara yakın aylarda uçuş yaparlar.
Ülkemizde bilinen 4 cins ve bu cinslerden toplamda 6 tür Ponerinae altfamilyasına mensuptur.
Alfabetik sıra ile:
-Cryptopone ochracea
-Emeryopone loebli
-Hypoponera eduardi
-Hypoponera punctatissima
-Ponera coarctata
-Ponera testacea şeklinde sayabiliriz.
Bu rehberde hem Ponerinae altfamilyasından olan tüm yerli türleri hem de Ponerinae ile karıştırma potansiyelinizin olduğu Proceratiinae, Amblyoponinae ve Dorylinae altfamilyalarından 4 farklı türün daha işçilerini tanı anahtarları ile birlikte sizlere sunuyorum.
Rehberi 2 bölüm halinde yazdım.
-Terim Sözlüğü
-Tanı Anahtarı
Önce size tanı anahtarı boyunca karşılaşabileceğiniz terimlerin açıklamalarını yapacağım. Elimden geldiğince basit tutmayı denedim.
Sonrasında ise tanı anahtarını göreceksiniz.
Önerim önce tanı anahtarını okumaya başlayıp sonrasında terimlerle karşılaştıkça sözlükten anlamlarına bakmanız yönünde.
Ben anlamıyorum, diye kafanızı sıkmanıza gerek yok. Zamanla oturacak her şey, herkesin öğrenmesi zaman alır.
Her neyse, hadi rehberimize başlayalım:
Terimler Sözlüğü
Bakış açıları:
Anterior: Önden bakıştır, canlının yüzü ile karşılıklı bakıştığınız konumdur.
Frontal: Anterior ile aynı anlama gelir. Önden bakıştır.
Dorsal: Tepeden "kuşbakışı" bakıştır.
Posterior: Anteriorun tersidir, arkadan bakış açısıdır.
Ventral: Dorsalin tersidir. Canlının alttan görüntüsüdür.
Posteroventral: Posterior ve Ventral görüntülerin kesişimidir. Güneydoğu gibi düşünebilirsiniz.
Lateral: Canlıya yandan baktığımız açıdır.
Kafa Terimleri:
Palp: Kafanın altında bir bakıma "dil" diyebileceğiniz segmentli uzantılardır.
Labial palp ve maxillary palp çiftleri olmak üzere toplam 4 sıra palp vardır.
(Gri daire kafanın thoraxa bağlandığı noktanın temsilidir. Göz olduğunu düşünüp kafanızı karıştırmayın. Bu bir karınca kafasının ventral yüzeyidir.)
Palp formülü: Sırasıyla maxillary palpin ve labial palpin segment sayılarının birleştirildiği anlatımdır.
Örneğin 5:2 palp formülüne sahip bir karıncanın bir maxillary palpinde 5, bir labial palpinde ise 2 segment vardır.
Clypeus: Kafanın frontal görüntüsünde mandibulların hemen üzerinde olan bıyık benzeri yapıdır.
Mandibul: Çene.
Frontal loblar: Görsele bakınız.
Anten sapı: Görsele bakınız.
Posterior marjin: Kafanın posterior yöndeki en uç noktasındaki sınır çizgisidir.
Vertex: Posterior marjinin anterior tarafında olan bir başka sınır çizgisidir.
Mesosoma: Thorax. Altfamilya rehberine bakınız.
Pronotum: Mesosomanın en anterior yöndeki segmentidir.
Mesonotum: Mesosomanın ortada olan segmentinin(Mesothorax) dorsal yüzeyidir.
Mesopleuron: Mesosomanın ortada olan segmentinin lateral yüzeyidir.
Gaster: Abdomen.
Tergit: Gaster segmentlerinin dorsal yöndeki parçalarıdır.
Petiole: Gaster ve Thoraxı birbirine bağlayan sap parçadır.
Petiole nodu: Peduncle dışında kalan petiole yumrusudur. Anahtardaki bireyler için petiole nodu petiolenin ta kendisidir.
Subpetiolar process: Petiolenin ventral yüzeyinde bulunan bir yapıdır. Çok çeşitli şekillerde olabilir.
Tibia: Bacak segmentlerinin baştan dördüncü sondan ikincisidir.
Mesotibia: Mesothoraxa bağlı olan bacakta yani orta bacaktaki tibiadır.
Seta: Bedenden çıkan kalın yapılı kıllardır.
Triction seta: Kısa ve kalın yapılı, tutunmaya yarayan, bir seta varyasyonudur.
Pektinat mahmuzu(Pectinate spur): Tibiaya bağlı tarak şekilli bir yapıdır. Anten temizliği ve zemine tutunma gibi işlevlerle kullanılır.
A: Triction setalarla kaplı bir tibia
B: Triction setalarından yoksun bir tibia
Tanı Anahtarı
Öncelikle size tanı anahtarının nasıl kullanıldığını anlatmak istiyorum.
İlk olarak yalnızca bir karınca işçisini seçmelisiniz. Daha sonrasında anahtardaki 1 numaralı veriyi okuyarak işe başlıyorsunuz. Eğer veri geçerli ise cümlenin sonunda kalın fontta yazan numaraya sahip veriye gitmeniz gerekiyor. Geçerli değil ise 1 numaralı verinin tersine yani 1' numaralı veriye bakıyorsunuz. Eğer o geçerli ise aynı şekilde cümle sonundaki veriye ilerliyorsunuz. Olur da cümlenin sonunda yeşil veya mavi renkte bir takson yazıyorsa tebrikler! Tespiti yapmış bulunuyorsunuz.
Mavi renkli taksonlar Ponerinae altfamilyasının üyeleri iken Yeşil renkteki taksonlar diğer altfamilyalara ait üyelerdir.
Elinizdeki canlının Ponerinae altfamilyasına ait olduğundan eminseniz yeşil renkli taksonlara yönlendiren verileri yanlış sayarak anahtarda ileriye atlayabilirsiniz.
Eğer ulaştığınız numaradaki iki veri de elinizdeki bireye uymuyorsa ya bir noktada hata yaptınız ya da elinizdeki tanı anahtarındaki türlerden birisi değil.
Emin olmak için farklı bir birey ile baştan deneyin.
Şimdi anahtarımıza başlayalım:
1- Gasterin ikinci tergiti anormal bir eğime sahiptir. Posterior açıdan bakıldığında kendisinden sonraki tergitleri örter .................(2)
1'- Gaster ince, uzun ve düzdür. İlk gaster tergiti ile ikincisinin bağlantı noktasında bir büzülme vardır................ (3)
2- Petiole geniş ve dışbükey.
Clypeusun anterior sınırı üçgen.
Palp formülü 4:3
Proceratium melinum
2'- Petiole dar ve dikdörtgen.
Clypeusun anterior sınırı düz.
Palp formülü 2:2
Proceratium numidicum
3- Petiole nodu gasterin ilk tergiti ile kaynaşmış haldedir. Kafa dorsal açıdan kare şekillidir ve mandibullar çok uzundur.
Stigmatomma denticulatum
3'- Petiyol nodu gaster ve mesosomanın arasında belirgindir ve kaynaşmamıştır.............4
4- Pronotum ve mesonotum birbirine kaynaşmıştır. Dorsal açıdan bir dikiş görülmez.
Subpetiolar process ventral açıdan içbükeydir.
Parasyscia piochardi
4'- Pronotum ve mesonotum ayrıktır, dorsal açıdan dikiş görülür.............5
5- Mesotibianın dorsal yüzeyinde gelişmiş triction setaları bulunur. Beden yoğun pubescenslerle kaplıdır.
Cryptopone ochracea
5'- Mesotibianın dorsal yüzeyi, gelişmiş triction setalarından yoksundur.
Bazen tarsus yakınlarında birkaç seta bulunabilir fakat hiçbir zaman tibia boyunca yayılmaz.
Ayrıca bacakların ventral yüzeyinde bir pektinaz mahmuzu vardır.............6
6- Mandibullar oldukça uzundur, dişler de uzun ve incedir.
Emeryopone loebli
6'- Mandibullar üçgen şekilli ve kısadır. Pek ince olmayan kısa dişlere sahiptirler.............7
7- Subpetiolar process posteroventral bir dişe sahiptir.............9
7'- Subpetiolar process posteroventral dişten yoksun, oval yapılı.............8
8- Mesopleuronun yüzeyi pürüzsüz ve parlak. Oymalar varsa bile yarısından azını kaplıyor.
Kafanın ortasından vertexe kadar çıkan, genelde propodeal marjine ulaşan bir kesik bulunur.
Petiole lateral açıdan daha alçak ve kalın.
Hypoponera punctatissima
8'- Mesopleuronun yarısından fazlası, genelde tamamı, oymalara sahip. Kafanın ortasından frontal loblara kadar ilerleyen bir kesik var fakat asla propodeal marjine ulaşmıyor.
Ergin bireylerin rengi koyu kahverengi-siyah. Anten sapı geriye doğru yatırıldığında propodeal marjinin orta noktasına erişiyor veya aşıyor.
Petiole lateral açıdan daha yüksek ve ince.
Hypoponera eduardi
9- Mesopleuronu ortadan bölen belirgin bir dikiş bulunur. Subpetiolar processteki diş pek belirgin değildir. Subpetiolar processin ventral yüzü tamamen düz veya çoğunlukla düzdür.
Nadiren posterior taraftan aşağıya doğru bir eğimi olabilir.
Ponera coarctata
9'- Mesopleuron tek parça halindedir ve ne mesonotumda ne de mesopleuronda bir dikiş gözlemlenmez. Hiç yoktur veya aşırı siliktir.
Subpetiolar processteki diş oldukça belirgindir.
Subpetiolar processin ventral yüzünün alçak kısmı yukarıya doğru bir eğime sahiptir, içbükey bir görüntüsü vardır.
Ponera testacea
Bununla da tanı anahtarımızın sonuna geldik.
Olabildiğince detaysız yazmaya çalıştım fakat hem doğruluğu yüksek tutup hem de fazla kafa karıştırıcı yapmamaya çalışarak ancak bu kadar oluyor.
Şimdilik iyi hobiler, farklı tanı anahtarlarında görüşmek üzere🙋🏿♂️
Kaynakça:
Antweb.org
Borowiec ve Salata (2022)
Chen, Liang ve Du (2022)
Schmidt ve Shattuck (2014)
Ekli dosyalar
Moderatör tarafında düzenlendi:
