Türkiye'nin Kaya Kelerleri (Agaminae)

[Hemitheconyx]

Agaminae (türkçeye kaya kelerleri diye çevirebiliriz) Agamidae familyasına bağlı bir sürüngen altfamilyasıdır. Türkiye'de bu altfamilyanın 4 temsilcisi (ileride artması muhtemel) bulunmaktadır ve bu yazıda bu 4 türü yayılımları, davranışları, görünüşleri, diyeti gibi konularla ele alacağım .

Agaminae (Kaya Kelerleri)​

Kafkas Keleri/Caucasian Agama/Paralaudakia caucasia​

(Görsel a)
©️ yalcin21 - bazı hakları saklıdır (CC BY-NC 4.0)
Sırt ortasında uzunlamasına bulunan büyük pul sırası, düz veya hafif karinalı ve birbirini örten pullardan oluşur. Vücut yanlarındaki pullar az dikenlidir. Karın ve baş altı pulları düz, dikenli kuyruk pulları halkalar halinde dizilir ve iki halkası bir segment oluşturur. Sırt bölgesinin renkleri zeytini grimsi ve zeytini kahverengi olabilir. Sırttaki beneklerin rengiyse, koyu kahverengi ve sarımsıdır . Karın bölgesi dişilerde pembemsi, erkeklerde ise daha koyudur . Özellikle üreme zamanında, erkekte karın bölgesi siyahımsı mavi olabilir . Kış uykusuna toplu şekilde yatarlar. Diyetleri çeşitli eklembacaklılardan oluşur. Türkiye'de Doğu Anadolu Bölgesi'nde yayılım gösterir.

Dikenli Keler/Roughtail Rock Agama/Laudakia stellio​

(Görsel b - soldaki) (Görsel c - sağdaki)
©️burakemrecr - bazı hakları saklıdır (CC BY-NC 4.0) ©️İzan - bazı hakları saklıdır (CC BY-NC 4.0)
Boyun ve baş yanlarında diken şeklinde pulları bulunur. Sırt tarafı küçük ve büyük pullarla örtülüdür. Baş altı pulları karinalı, karın taraftakiler düzdür. Kuyruk üzerinde dikenli pullar bulunur ve halkalar halinde dizilmişlerdir. İki halka bir segment oluşturur. Sırt tarafı siyahımsı kahverengi ve büyük sarı lekelidir. Alt tarafı kirli sarı veya sarımsı kahverengidir. Erkeklerde boğaz bölgesi gri ve ağ şeklinde desenlidir. Sırt pullarından bazıları da parlak mavi renkli olabilir. Vücut ısısına bağlı olarak bir miktar renk değiştirebilirler. Diyetlerini çeşitli eklembacaklılar oluşturur ama ara sıra bitkisel besinlerde tüketirler. Marmara Bölgesi'nin büyük bir kısmı, Trakya Bölgesi, Kuzeydoğu Karadeniz Bölgesi ve Doğu Anadolu Bölgesi dışında tüm Türkiye'de yayılım gösterirler .

Bozkır Keleri/Horn-Scaled Agama/Trapelus ruderatus​

(Görsel d - soldaki) (Görsel e - sağdaki)
©️burakemrecr - bazı hakları saklıdır (CC BY-NC 4.0) ©️İzan - bazı hakları saklıdır (CC BY-NC 4.0)
Öncelikle dostlar bir olayı açıklığa kavuşturalım. Türkiye'de Trapelus ruderatus bulunmuyor ve Türkiye'de bulunan Trapelus popülasyonları farklı bir tür (hatta 2 farklı tür) olabilecek kadar farklılar. Bu konuyu daha detaylı incelemek isterseniz kaynakça kısmına bu konu ile alakalı olan makalenin linkini bırakacağım. Oradan daha detaylı bilgi edinebilirsiniz. Bu yazıda konu bu olmadığı için çok üstünde durmayacağım ve canlı için Trapelus ruderatus adını kullanacağım. Kafaları geniş ve üçgenimsi yapıya sahiptir. Genellikle gri, bej, sarımsı kahverengi renktedirler ve erkeklerde özellikle çiftleşme döneminde boğaz ve yan bölgeler mavi olabilir. Bazı bireylerde kızılımsı, turuncumsu desenler rastlanılabilir. Diurnal yani gündüzcül canlılardır. Sabah ve öğle vakitlerinde çeşitli kaya vb. yapılarda güneşlenirken gözlemlenebilecek canlılardır. Türkiye'deki yayılımları oldukça dağınıktır . Orta-Güney Anadolu Bölgesi'nde ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde yayılım gösterirler. Diyetleri eklembacaklılardan oluşur. Savunma amaçlı kendini büyük göstermeye çalışıp bir miktar renk değiştirebilirler ama genellikle kaçmayı tercih ederler. Vücut ısısı , hormon , stres gibi etkenler dolayısı ile renk değiştirebilirler. Renk değiştirme özelliklerini az öncede bahsettiğim savunma mekanizması olarak ve erkeklerde dişiye kur yapmak için gibi konularda kullanırlar.

​

Topbaş Keler/Horvath's Toad-Headed Agama/Phrynocephalus horvathi​

(Görsel f)
©️Frank Gaude - bazı hakları saklıdır (CC BY-NC 4.0)
Türkiye'de bulunan en sevdiğim sürüngene sıra geldi neyse konuyu dağıtmayalım. Boyu 12 cm kadar olan küçük bir agama/kaya keleri türüdür. Kafası, kara kurbağasını andırır ki adını da buradan alır. Kulak deliği yoktur ve kuyruk segmentli değildir. Sırt tarafın zemini açık kahve, açık griden koyu griye değişir, üzerinde düzensiz şekilli enine dizilmiş lekeler vardır. Karın tarafı kirli beyaz ile krem rengidir. Kuyruğun alt tarafı soluk mavimsi gri, kuyruğun üst tarafı kahverengi zemin üzerinde ortası pembe ya da kırmızı renkli açık mavi lekeler bulunur. Erkek bireyler kuyruklarını yukarı doğru kaldırarak alt taraftaki kırmızı rengi gösterip dişilere kur yaparlar. Diyetlerini çeşitli eklembacaklılar oluşturur. Sadece killi, kumlu, taşlı çöl ve yarı çöl habitatlarda yaşarlar. Zayıf vejetasyonlu habitatları tercih ederler. Yayılım olarak Ermenistan, Azerbaycan ve Türkiye'deki Aras Vadisinde ve Ağrı Dağı çevresinde bulunurlar. 1500 metre yüksekliğe kadar bulunabilirler. Maalesef ki habitat kaybı dolayısı ile bu muhteşem canlının nesli kritik derecede tehlike altındadır.

Kaynakça :​

Inaturalist
Wikipedia
Türkiye Yaban Hayatı
Makaleler :

https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jzs.12557

https://dosyalar.nevsehir.edu.tr/fdd23c2159e995797878c7fee09011bc/agri-dagi-kurbaga-ve-surungenleri---nevu---basilan-28.12.2023.pdf

Görsel Kaynakça :​

Görsel a : https://www.inaturalist.org/observations/223923836
Görsel b : https://www.inaturalist.org/observations/348761498
Görsel c : https://www.inaturalist.org/observations/345751481
Görsel d : https://www.inaturalist.org/observations/348761724
Görsel e : https://www.inaturalist.org/observations/340948703
Görsel f : https://www.inaturalist.org/observations/285562230