Makaleyi okudum. Genel olarak koloni içerisindeki bireylerin hareketlerine yönelik kapsamlı bir çalışma yapılmış; sadece erkek bireyler değil, minor, media ve major işçiler de buna dahil. Kraliçeyi ise çalışmaya dahil etmemişler. Bunun sebebi de kraliçeyi incelemek için öldürmek istememeleri ve koloninin canlılığını korumak istemeleri. Dolayısıyla çalışma bize kolonideki bütün bireylerin hareketlerini göstermiyor; kraliçenin locomotion performansı hakkında bu makaleden herhangi bir sonuç çıkaramıyoruz. İncelenen gruplar içerisinde erkekler ve major işçiler, minor ve medialara kıyasla belirgin şekilde daha düşük yürüme hızlarına sahip. Bu nedenle erkekler çalışmada en yavaş hareket eden gruplardan biri olarak öne çıkıyor ancak “kolonide en az hareket eden bireyler erkeklerdir” demek doğru olmaz; çünkü kraliçe incelenmedi ve ayrıca çalışmada hareket sadece hızdan ibaret olarak değerlendirilmedi. Erkek karıncaların arka bacakları ve genel bacak morfolojileri diğer işçilerden farklı olduğu için hareketlerinin de farklı olması beklenen bir durum. Makalede erkeklerin daha kısa arka bacaklarını belirgin şekilde sürükleme eğiliminde oldukları, daha geniş bir ayak yerleşimine sahip oldukları ve bacaklar arasındaki faz ilişkilerinin işçilere göre farklılık gösterdiği görülüyor. Erkeklerin vücutları da genel olarak uçuşa adapte olmuş bir morfoloji gösteriyor; işçilere kıyasla daha küçük kafa, daha narin bacaklar ve kanatlar gibi özelliklere sahipler. Bu yüzden yerde hareket ederken işçilerle tamamen aynı locomotion düzenine sahip olmamaları oldukça doğal. Buradaki “sinek gibi hareket ediyorlar” benzetmesi de tamamen yanlış sayılmaz ama bunu birebir anlamda düşünmemek gerekiyor. Elbette sinekler gibi hareket ediyorlar demek değil; daha çok, vücutlarının ve bacaklarının farklı morfolojisi nedeniyle duruşlarında ve hareket biçimlerinde bazı benzerlikler bulunabileceğinden bahsediyoruz. Makaledeki veriler de erkeklerin diğer bireylere kıyasla farklı bir hareket karakterine sahip olduğunu gösteriyor. Özellikle kısa arka bacakların sürüklenmesi, daha geniş ayak pozisyonları ve belirgin faz kaymaları dikkat çekiyor. Buna rağmen önemli bir nokta daha var: Erkeklerin locomotion'ı, koloni içerisindeki görev paylaşımı düşünüldüğünde beklenebileceği kadar işçilerden farklı çıkmamış. Yani erkekler morfolojik olarak oldukça farklı olmalarına rağmen temel yürüme mekanizmaları hâlâ işçilerle büyük ölçüde aynı genel stratejiyi takip ediyor. Bu yüzden “erkekler tamamen farklı bir şekilde yürüyor” demek de fazla iddialı olur; daha doğru ifade, aynı temel yürüyüş stratejisini kullanmalarına rağmen bazı hareket parametrelerinin ve özellikle bacak koordinasyonlarının farklı olması.
Ayrıca burada normal koloni içerisindeki bir prens ile çiftleşme uçuşuna hazırlanan veya uçuş dönemindeki bir prensi birbirinden ayırmak gerekiyor. Bu çalışma erkeklerin normal koşullardaki locomotion özelliklerini inceliyor; çiftleşme uçuşu öncesinde davranışlarının nasıl değiştiğini veya uçuş sırasında vücutlarını nasıl kullandıklarını araştırmıyor. Dolayısıyla uçuş dönemine yaklaşan bir prensin daha hareketli olması, daha fazla dolaşması veya vücudunu uçuşa hazırlayacak şekilde farklı kullanması teorik olarak düşünülebilir ancak bunu bu makalenin sonucuymuş gibi söyleyemeyiz. Bunun ayrıca davranışsal olarak test edilmesi gerekir.
Kendi gözlemlerime bakarsam, evimdeki Tetramorium uçuşunda da birkaç erkek birey gözlemleme fırsatım oldu. Erkekler genel olarak prensesler kadar hızlı değildi ve onlar kadar hareketli de görünmüyorlardı. Ayrıca gözlemlediğim erkeklerin uçtuğunu pek göremedim. Bu durum elbette Camponotus fellah üzerindeki bu çalışmayı doğrudan doğrulayan bir gözlem olarak değerlendirilemez; sonuçta burada farklı bir cins ve yalnızca birkaç bireyden bahsediyoruz. Yine de erkek bireylerin genel olarak dişilere kıyasla daha farklı hareket karakterine sahip olabileceği fikriyle örtüşen bir gözlem olduğunu düşünüyorum. Bunun altında yaş, uçuşa hazır olma durumu, bireyin uçuş dönemindeki aşaması, sıcaklık, ortam koşulları veya bireyin o anda uçmaya ihtiyaç duyup duymaması gibi başka faktörler de bulunabilir. Dolayısıyla sadece bu gözleme bakarak Tetramorium erkekleri daha az hareketlidir veya daha kötü uçar gibi bir sonuç çıkarmak doğru olmaz.
Buna karşılık dışarıda bir Formica prensi gözlemlediğimde durum biraz farklıydı. Gördüğüm birey oldukça hızlı hareket ediyor ve uçarken kanatlarını oldukça efektif kullanıyor gibi görünüyordu. Ancak burada da yalnızca tek bir birey gözlemlediğim için bunu Formica prenslerinin genel davranışı olarak değerlendirmek mantıklı olmaz. Ayrıca Tetramorium, Formica ve Camponotus arasında ciddi morfolojik farklılıklar bulunduğu için bu gözlemleri doğrudan birbirleriyle karşılaştırmak da doğru değil. Özellikle Camponotus gibi iri bir cins ile daha küçük cinslerde vücut büyüklüğünün ve bacak oranlarının locomotion üzerindeki etkileri farklı olabilir. Buradaki amacım bu cinslerin hareketlerinin birbirine benzediğini söylemek değil; daha genel olarak farklı cinslerdeki prenslerin uçuş dönemindeki hareketlerinin ve uçuş performanslarının bireyden bireye veya cinsler arasında ne kadar değişebileceğini belirtmek.
Bu nedenle kendi gözlemlerimi makaledeki sonuçlardan ayrı tutmak gerekiyor. Makalenin bize gösterdiği şey, Camponotus fellah içerisindeki erkeklerin morfolojik olarak işçilerden oldukça farklı olduğu ve bu farklılığın yerdeki hareketlerine de yansıdığı. Benim Tetramorium ve Formica gözlemlerim ise farklı cinslerdeki erkek bireylerin davranışlarının her zaman aynı olmayabileceğini düşündüren kişisel gözlemler. Bunlar ilginç karşılaştırmalar olsa da bilimsel olarak genelleme yapmak için çok az sayıda bireye dayanıyor.
Makalenin asıl ilginç tarafı ise sadece erkekleri incelememesi. Minor, media ve major işçilerin de vücut büyüklüğü ve morfolojilerindeki farklılıkların hareketlerine nasıl yansıdığını ayrıntılı şekilde ele almışlar. Örneğin minorlar küçük ve hafif olmalarına rağmen çok yüksek adım frekanslarına ulaşabildikleri için göreceli olarak çok yüksek hızlara çıkabiliyorlar. Makalede minorların adım frekansının 25 Hz'e kadar çıkabildiği ve yüksek göreceli hızlara ulaştıkları belirtiliyor. Majorlar ise daha büyük ve ağır olmalarının yanı sıra vücutlarına oranla daha kısa bacaklara ve çok daha büyük kafalara sahip olduklarından daha düşük yürüme hızlarına sahip oluyorlar. Media ise bu iki grup arasında bazı özellikleriyle ara bir konumda bulunuyor. Yani çalışma aslında sadece “erkeklerin hareketi farklı” demiyor; aynı tür içerisindeki farklı kast ve subkastların vücut büyüklüğü ve şeklinin locomotion üzerinde nasıl etkili olduğunu gösteriyor.
Buna rağmen temel hareket stratejisi bütün gruplarda büyük ölçüde korunuyor. Farklılıklar daha çok yürüme hızı, göreceli adım uzunluğu, adım frekansı, kütle merkezinin dikey ve yatay salınımları, ayakların yere yerleşimi ve bacaklar arasındaki koordinasyon gibi ayrıntılarda ortaya çıkıyor. Özellikle minorların yüksek göreceli hızlara ulaşmasında yüksek göreceli adım uzunluğu, yüksek adım frekansı ve daha büyük kütle merkezi salınımlarının birlikte rol oynadığı belirtiliyor. Dolayısıyla vücut büyüklüğü ve şekli locomotion'ı tamamen değiştirmiyor; daha çok mevcut yürüyüş stratejisinin nasıl uygulandığını değiştiriyor.
Ayrıca makalede minor ve media işçilerin öncelikli olarak yiyecek arama, yavru bakımı ve yuva temizliği gibi görevlerle; majorların ise daha çok yuva savunmasıyla ilişkilendirildiği belirtiliyor. Fakat burada da önemli bir ayrıntı var: Camponotus fellah üzerinde yapılan başka bir çalışmada işçiler nurse, forager ve cleaner gibi davranışsal gruplara ayrılmış ve bu gruplar arasında tutarlı bir boyut farkı bulunmamış. Yani “minor kesinlikle foragerdır, major kesinlikle savunma işçisidir” şeklinde katı bir ayrım yapmak doğru değil. Kast ve görev arasında bir ilişki bulunabilir ama görev paylaşımı yalnızca morfoloji tarafından belirlenmiyor.
Sonuç olarak erkeklerin diğer koloni bireylerine göre farklı hareket etmesi gözleminiz genel olarak makaleyle uyumlu. Bunun temelinde erkeklerin uçuşa adapte olmuş farklı morfolojileri bulunuyor. Ancak “sinek gibi hareket ediyorlar” ifadesini birebir anlamda değil, diğer kastlara kıyasla farklı bir vücut ve bacak yapısına sahip olmalarından dolayı duruş ve hareket biçimlerinde bazı benzerlikler bulunabileceği anlamında değerlendirmek gerekiyor. Aynı zamanda erkeklerin tamamen farklı bir locomotion sistemi kullandığını söylemek de doğru değil; makale tam tersine genel yürüyüş stratejisinin bütün gruplarda korunduğunu ve erkeklerin genel yürüyüş parametrelerinin işçilerden beklenenden daha az farklı olduğunu gösteriyor. Kraliçenin çalışmaya dahil edilmemiş olması da önemli bir sınırlılık ve bu nedenle çalışmadaki grupları bütün koloni bireylerini temsil ediyormuş gibi değerlendirmemek gerekiyor.
Ayrıca bu makaleyi bulup paylaşan Mikrox'a da teşekkür ederim. Koloni içerisindeki kast ve subkastlara bağlı morfolojik farklılıkların hareket üzerindeki etkilerini bu kadar detaylı şekilde ele alan, özellikle minor, media, major ve erkekleri aynı çalışma içerisinde karşılaştıran güzel ve oldukça ilgi çekici bir çalışma.
Bilimsel terimler: Locomotion: Hareket etme veya yer değiştirme biçimi; bu makalede özellikle karıncanın yürüme hareketlerini ifade ediyor. Morphometry: Vücut parçalarının uzunluk, genişlik ve diğer ölçülerinin incelenmesi. Morphology: Organizmanın vücut yapısı ve şekli; örneğin erkeğin daha kısa arka bacakları veya majorun büyük kafası morfolojik özelliklerdir. Worker polymorphism: Aynı türdeki işçilerin farklı boyut ve vücut biçimlerine sahip olması; burada minor, media ve major işçiler arasındaki farklılıkları ifade ediyor. Caste: Karıncanın koloni içerisindeki temel sosyal sınıfı; örneğin işçiler ve üreme bireyleri. Subcaste: İşçi kastı içerisindeki morfolojik alt gruplar; bu çalışmada minor, media ve major. Allometry: Vücut büyürken farklı vücut parçalarının aynı oranda büyümemesi; örneğin majorlarda kafa ve gövde büyürken bacakların aynı oranda uzamaması. Walking speed: Yürüme hızı. Relative walking speed: Yürüme hızının vücut büyüklüğüne göre ifade edilmesi; bu çalışmada özellikle saniyedeki mesosoma uzunluğu kullanılıyor. Stride: Bir bacağın veya koordineli bacak grubunun bir tam hareket döngüsü. Stride length: Bir stride sırasında alınan mesafe, yani adım uzunluğu. Stride frequency: Birim zamandaki stride sayısı; 25 Hz demek saniyede yaklaşık 25 stride döngüsü anlamına geliyor. Centre of mass (COM): Vücudun toplam kütlesinin dengelendiği varsayımsal nokta, yani kütle merkezi. Vertical COM oscillation: Yürürken kütle merkezinin yukarı-aşağı hareketi. Lateral COM oscillation: Kütle merkezinin sağa-sola hareketi. Footprint position: Bacakların yere bastığı noktaların vücuda göre konumu. Phase shift: İki bacağın veya bacak gruplarının hareket döngülerinin zamanlama bakımından birbirinden kayması. Inter-leg coordination: Farklı bacakların birbirleriyle koordineli hareket etmesi. Tripod gait: Karıncanın üç bacağını aynı anda destek olarak kullanıp karşı üçlüyle dönüşümlü hareket ettiği temel altı bacaklı yürüyüş düzeni. Bipod coordination: İki bacağın birlikte oluşturduğu koordinasyon düzeni. Aerial phase: Yürüyüş sırasında çok kısa bir süre boyunca hiçbir bacağın zemine temas etmemesi. Grounded locomotion / grounded running: Hareket sırasında en az bazı bacakların zemine temasını koruduğu, tamamen havada kalmaya dayanmayan hareket biçimi.